Intervista ad Agron Domi direttore artistico del Tirana International Film Festival

Intervista ad Agron Domi direttore artistico del Tirana International Film Festival ospite insieme allo scrittore e sceneggiatore Yllet Alicka e al regista Gentian Koci alla Spezia in occasione del La Spezia Film Festival – Short Movie 2018 dove si è svolto un focus sul cinema albanese con la proiezione di cortometraggi e del film Daybrek del regista Gentian Koci.

Intervista di Paola Settimini

Il cinema albanese si è sviluppato dopo la Seconda Guerra Mondiale, è cresciuto durante il regime di Enver Hoxa e continua a sopravvivere nell’Albania democratica. Quali sono stati e quali sono i problemi del cinema albanese?

Il cinema albanese segna la sua nascita a livello industriale poco dopo l’instaurazione del regime dittatoriale in Albania negli anni Cinquanta. Kinostudio, come un’impresa cinematografica a tutti gli effetti, fu importato dall’Unione Sovietica con lo stesso formato, come in altri paesi dell’era comunista. In totale mancanza di risorse umane, i primi studenti furono inviati in Unione Sovietica, Polonia, Ungheria, Cecoslovacchia e successivamente in Romania, creando il primo gruppo di registi, cameramen, editori, lavoratori, ecc. che gettavano le basi del cinema albanese . Influenzati dai rispettivi cinema dei paesi dove studiavano, erano tuttavia al servizio del Partito del regime comunista, che vedeva nel cinema un potente mezzo di propaganda e strumento di educazione piuttosto che di divertimento e svago.
Il problema più grande della cinematografia albanese è stata la sua ideologia estrema, che spesso ha danneggiato pesantemente quei brillanti talenti che si sono accesi nei primi vent’anni. I film sono stati sottoposti ad un controllo prima di apparire al pubblico, creando dopo diversi anni l’autocensura che era più rigida della stessa censura politica. Tuttavia, va detto che durante quegli anni sono stati girati una dozzina di film che hanno resistito al tempo e alla censura e sono rimasti i migliori riferimenti della cinematografia albanese.
La crescita della produzione cinematografica ha portato la necessità di giovani cineasti che provenivano da scuole albanesi non qualificate in questo campo, con conseguente aumento della mediocrità e di un basso livello, anche nell’aspetto tecnico dei film, dalla sceneggiatura alla regia, al montaggio, alla fotografia, ecc.
Il vuoto professionale creato dopo la prima generazione di registi formati al di fuori dell’Albania è stato il più grande handicap della cinematografia albanese, più grande della sua stessa ideologia. Questo handicap ha portato al fatto che anche dopo la caduta della dittatura, la terza generazione di cineasti albanesi non è riuscita a creare un vero cinema in termini di libertà e liberazione dalla precedente ideologia. Kinostudio, l’unica società di produzione cinematografica pubblica, è stata chiusa dopo gli anni Novanta con tutti i cinema costruiti dal regime e quindi il costo di produzione è aumentato in modo significativo, rendendo necessaria l’esistenza della coproduzione. I cineasti furono così soggetti ai temi e alle tendenze preferite, esotiche e alla moda per l’Europa piuttosto che per il pubblico locale, che a sua volta abbandonò le sale cinematografiche anche per l’afflusso di numerosi programmi televisivi che dilagarono immediatamente all’apertura dei confini. In termini di globalizzazione, l’assimilazione della cultura cinematografica albanese viene creata con la massima facilità e i giovani cineasti delle scuole professionali cinematografiche hanno una grande responsabilità nel creare finalmente una chiara identità albanese
Kinemaja shqiptare shënon lindjen e saj në nivel industrial menjëherë pas instalimit të regjimit dictatorial në Shqipëri në vitet ’50. Kinostudio, si një ndërmarrje e plotë prodhimi kinematografik u importua nga BS me të njëjtin format që u instalua në vendet e tjera të Lindjes komuniste. Në mungesë totale të burimeve njerëzore u dërguan me shpejtësi në BS, Poloni, Hungari, Çekosllovaki e më vonë në Rumani studentët e pare duke krijuar kështu grupin e pare të regjisorëve, kameramanëve, montazhierëve, laborantëve, etj që do të hidhnin themelet e kinemasë shqiptare. Të ndikuar nga kinematografitë respective të vendeve ku studiuan ata gjithsesi u vunë në shërbim të qëllimit të Partisë e regjimit komunist, që e shihte kinemanë më shumë si një mjet të fuqishëm propagande dhe edukimi sesa si argëtim dhe kënaqësi të masave.
Problemi më i madh i kinematografisë shqiptare ishte ideologjizimi i saj i skajshëm, që shpesh dëmtoi rëndë edhe ato shkëndija talenti që arritën të spikasnin dukshëm në 20 vitet e para. Filmat i nënshtroheshin një kontrolli para se të shfaqeshin për publikun duke krijuar pas disa viteve autoçensurën, që ishte më rigide se vetë çensura e ushtruar nga politika. Gjithsesi duhet thënë që gjatë atyre viteve u krijuan një duzinë filmash, që i rezistuan kohës dhe çensurës dhe vazhdojnë të mbeten referencat më të mira të kinematografisë shqiptare.
Rritja e prodhimit kinematografik solli nevojën për kineastë të rinj, të cilët të dale nga shkolla shqiptare e paspecializuar në këtë fushë, sollën si pasojë rritjen e mediokritetit dhe të një niveli të ulët qoftë edhe në aspektin teknik të filmave, në skenar, regji, montazh, fotografi, etj.
Vakuumi professional i krijuar pas gjeneratës së pare të kineastëve të formuar jashtë Shqipërisë ishte handikapi më i madh i kinematografisë shqiptare, më i madh sesa vetë ideologjizimi i saj. Ky handicap bëri që edhe pas rënies së diktaturës brezi i tretë i kineastëve shqiptarë nuk arritën të krijonin një kinema të vërtetë në kushtet e lirisë dhe çlirimit nga ideologjia e mëparshme. Kinostudio, e vetmja ndërmarrje publike prodhimi filmik u mbyll pas viteve ’90 bashkë me të gjitha kinematë e ndërtuara nga regjimi e kështu kosto e prodhimit u rrit në mënyrë të ndjeshme, saqë e bëri ekzistenciale nevojën e koproduksionit. Vendin e ideologjisë e zuri kosto e prodhimit dhe kineastët iu nënshtruan kërkesave dhe temave të preferuara, ekzotike dhe trendy për Evropën, sesa publikut vendas, që nga ana e vet i braktisi sallat e kinemave për fluksin e programeve të shumta televizive, që vërshuan menjëherë pas hapjes së kufijve. Në kushtet e globalizmit ndjehet asimilimi i kulturës kinematografike shqiptare të krijuar me aq mund dhe kineastët e rinj të dalë nga shkollat profesionale të kinemasë kanë përgjegjësisnë e madhe për të krijuar më në fund një identitet të qartë kinemasë shqiptare.

Che ruolo ha avuto il cinema prima e dopo la caduta del regime?
Durante la dittatura il cinema ha vissuto il suo splendore come una nuova arte inedita. Le sale cinematografiche erano in ogni città dell’Albania, anche nei villaggi più lontani, trasmettendo propaganda in ogni angolo del Paese. La magia del cinema ha lasciato un segno indelebile anche nelle zone più periferiche, circa il 70% della popolazione che ha identificato il cinema nelle sue produzioni ideologizzate, film che tutt’oggi vengono guardati con nostalgia.
Nelle città riuscirono a salvare alcuni film occidentali, in particolare dall’Italia e dalla Francia, principalmente film che stigmatizzavano le ferite del sistema capitalista, come il crimine organizzato, la mafia, la corruzione, la povertà, ecc.
Dopo il collasso del regime la politica non era più interessata alla produzione cinematografica finanziata per scopi politici, i cinema venivano chiusi uno ad uno e trasformati in casinò, sale giochi, bar o ristoranti. La televisione è quindi diventata il principale spazio di propaganda e intrattenimento.
L’esempio più eloquente dell’indifferenza statale è la totale mancanza di sale cinematografiche pubbliche, anche nella capitale Tirana che ha una popolazione di quasi 800.000 persone. Di conseguenza il pubblico è privato della possibilità di vedere film indipendenti ed europei, in quanto i cinema commerciali autorizzati dal governo e in luoghi pubblici offrono principalmente film americani, che garantiscono loro la sopravvivenza finanziaria. A parte Tirana che dispone di 5-6 sale cinematografiche moderne e un Cineplexx, in tutte le altre città albanesi non ci sono cinema. Tutte le giovani generazioni in periferia non sanno cosa sia il cinema e non hanno avuto la possibilità di vedere un film sul grande schermo.
Gjatë diktaturës kinemaja jetoi shkëlqimin e vet si një art i ri i pakonsumuar më pare. Filmat shpërndaheshin në një rrjet të gjerë të sallave të kinemave në çdo qytet të Shqipërisë. Edhe në fshatrat që mungonin sallat Autokinemaja udhëtonte herëpashere duke i njohur me arritjet në këtë fushë dhe përçuar propagandën në çdo cep të vendit. Magjia e kinemasë la gjurmë të pashlyeshme në këto pjesë periferike afro 70% e popullsisë, të cilët e identifikonin kinemanë me prodhimet e ideologjizuara të saj, saqë edhe sot ato filma ndiqen me nostalgji.
Në qytete arritën t’i shpëtonin çensurës disa filma perëndimorë, sidomos nga Italia dhe Franca, kryesisht filma që stigmatizonin plagët e sistemit kapitalist, si krimi i organizuar, mafia, korrupsioni, varfëria, etj.
Mbas rënies së regjimit politika nuk ishte më e interesuar për prodhimin kinematografik të financuar për qëllime politike e për pasojë sallat e kinemave u mbyllën një nga një e u kthyen në salla kazinoje, lojërash fati, bare apo restorante. Televizioni fitoi terrenin kryesor të propagandës dhe argëtimit të popullsisë.
Shembulli më elokuent i indiferencës shterore është mungesa totale e sallave publike të kinemave qoftë edhe në Tiranë me një popullsi prej afro 800,000 banorësh. Si pasojë publiku është i privuar nga shfaqja e filmave indipendent dhe evropianë, pasi kinematë komerciale të liçencuara nga qeveria edhe në ambiente publike ofrojnë kryesisht filma amerikanë, që ofrojnë garanci për mbijetesën financiare të tyre. Përveç Tiranës me 5-6 salla moderne kinemaje dhe një Cineplexx në të gjitha qytetet e tjera shqiptare mungojnë sallat e kinemave. Breza të tërë të rinj në periferi nuk e dinë ç’është kinemaja e nuk kanë patur shansin të shohin një film në ekranin e madh.

Il Kinostudio era il centro della cinematografia durante l’epoca socialista. Cosa è cambiato e cos’è oggi?
Kinostudio è stato in grado di produrre circa 14 lungometraggi negli ultimi 10 anni della sua esistenza, una dozzina di film documentari, 6-7 film d’animazione, senza contare qui i diari cinematografici mensili, che comparivano sempre prima di ogni film artistico per mostrare i successi del regime nella costruzione socialista del paese.
Nel 1996 il Centro nazionale di cinematografia è stato istituito con una legge francese ma con un budget modesto che permette la produzione annuale di 1-2 lungometraggi. L’indifferenza dello Stato nei confronti del cinema è evidente e l’Albania ha il budget più basso rispetto ai Paesi di quest’area, anche inferiore al Kosovo. La comunità delle arti cinematografiche manca invece di una coesione capace di creare pressione affinché il Governo rivolga la sua attenzione alla cinematografia.
Oggi vengono stanziati fondi per la produzione di 3-4 lungometraggi con un budget medio di circa 150-170.000 € ciascuno, fondo stanziato solo sulla base della conferma di coproduzione di Paesi vicini o europei e previa applicazione a Eurimage. C’è anche un modesto fondo per le prime produzioni cinematografiche e per la co-produzione minoritaria. La riduzione dei budget cinematografici ha di conseguenza ridotto la produzione e questi film non riescono ad avere visibilità nel circuito dei festival internazionali se non raramente. I coautori stranieri che contribuiscono alla produzione cinematografica albanese non hanno fatto intravedere i film albanesi nei paesi balcanici, tanto meno nei paesi europei, rendendo la distribuzione un problema di difficile risoluzione.
Kinostudio arriti të prodhonte në 10-vjeçarin e fundit të ekzistencës së vet rreth 14 filma me metrazh të gjatë, një duzinë filmash dokumentarë, 6-7 filma të animuar, pa llogaritur këtu kino-ditarët e përmuajshëm, që shfaqeshin me detyrim gjithmonë para çdo filmi artistik për të treguar sukseset e regjimit në ndërtimin socialist të vendit.
Në 1996 u krijua Qendra Kombëtare e Kinematografisë në bazë të një ligji francez, që bëri të mundur krijimin e kësaj agjencie shtetërore me një buxhet modest vjetor për prodhimin e 1-2 filmave me metrazh të gjatë në vit. Indiferenca shtetërore ndaj kinemasë është evidente dhe Shqipëria ka buxhetin më të ulët nga vendet e rajonit, bile më të ulët edhe se Kosova. Komunitetit artistik të kinematografisë i mungon një kohezion i tillë, që do të mund të krijonte një lobim të fortë ndaj qeverisë për ta kthyer vëmendjen ndaj kinematografisë.
Sot akordohen fonde për prodhimin e 3-4 filmave me metrazh të gjatë me një buxhet mesatar prej afro 150-170,000€ për secilin, fond që akordohet vetëm në bazë të konfirmimit të koproduksionit me vendet fqinje apo ato evropiane si dhe pas aplikimit në Eurimage. Ekziston gjithashtu edhe një fond modest për veprat e para filmike si dhe për minority co-production. Ulja e buxheteve për film e ka rritur ndjeshëm prodhimin vitet e fundit, por akoma nuk po shënohen hapa të rëndësishëm në kualitetet profesionale e artistike, e cila ka sjellë mosseleksionimin e këtyre filmave në festivale të kategorisë A me përjashtime të rralla e sporadike. Ko-producentët e huaj që kontribuojnë prodhimin kinematografik shqiptar nuk kanë sjellë një shikueshmëri të filmave shqiptarë në vendet ballkanike e aq më pak në vendet evropiane, problem, duke e bërë distribucionin një nga problemet më të vështira për t’u zgjidhur.

Secondo te quali sono i cineasti più interessanti del cinema albanese oggi?
La ridotta produzione cinematografica non permette ad autori e registi di emergere, ne in Albania ne a livello europeo. Tuttavia, partendo dai successi dei festival e dal loro stile, distinguerei sicuramente Gjergj Xhuvani, Fatmir Koçi e della nuova generazione Gentian Koçi.
Me këtë prodhim relativisht të ulët të prodhimit kinematografik është e vështirë të gjesh kineastë me identitet artistik të spikatur si në Shqipëri ashtu edhe në rang evropian. Megjithatë, duke u nisur nga sukseset në festivale dhe në stilin e tyre padyshim që do të veçoja Gjergj Xhuvani, Fatmir Koçi e nga gjenerata e re natyrisht Gentian Koçi.

Perchè i film albanesi stentano ad arrivare in Italia?
L’Italia per quasi settant’anni è stata una finestra occidentale culturale, artistica ed estetica quasi unica. Tutti i generi sono stati ispirati dal cinema italiano, in particolare dal Neorealismo, sebbene il suo spirito si sia sentito molto poco nella cinematografia albanese.
La vicinanza geografica all’Italia, la lingua italiana parlata e ampiamente compresa dagli albanesi, l’ha trasformata nella scena più promettente per penetrare in altre scene europee e occidentali. Tra i più importanti paesi europei forse in Italia, l’Albania è riconosciuta sempre più che altrove dall’invasione italiana del 1939 ad oggi, quando la comunità di immigrazione albanese e le sue personalità di spicco hanno ottenuto successi impressionanti nel mercato italiano .
Italia për afro 70 vjet ka qënë dritarja pothuajse e vetme kulturore, artistike dhe estetike perëndimore. Breza të tërë janë frymëzuar nga kinemaja italiane, sidomos nga Neorealizmi edhe pse fryma e saj shumë pak është ndjerë në kinematografinë shqiptare.
Afërsia gjeografike me Italinë e ka shndërruar atë në skenën më shpresëdhënës për të depërtuar në skenat e tjera evropiane e perëndimore. Gjuha italiane e folur dhe e kuptuar gjerësisht nga shqiptarët ka qënë dhe mbetet një faktor i rëndësishëm për këtë gravitet të kinemasë shqiptare nga Italia. Nga vendet më të rëndësishme evropiane ndoshta në Itali Shqipëria njihet më shumë e më thellë se kudo tjetër, që nga koha e pushtimit italian më 1939 e deri më sot kur komuniteti i emigracionit shqiptar e individë të spikatur të tij kanë korrur suksese imponuese në tregun italian.

Tre film albanesi, secondo te, da non perdere.
Una missione difficile, quasi impossibile, scegliere tre film dall’archivio del cinema albanese. Il soggettivismo e le emozioni possono influenzare l’apprezzamento più bello di un cinema. Per rispondere comunque a questa domanda citerei questi film:
Prima degli anni ’90:
Rrugë të Bardha (1974) di Viktor Gjika
Lulëkuqet mbi Mure (1976) & Në Shtëpinë tonë (1979) di Dhimitër Anagnosti
Kapedani (1972) di Fehmi Hoshafi & Muharrem Fejzo

Dopo gli anni ’90:
Parrullat (2001) di Gjergj Xhuvani me skenar të Ylljet Aliçkaj
Dita zë fill (2017) di Gentian Koçi
Kolonel Bunker (1996) di Kujtim Çashku
Tirana viti 0 (2002) di Fatmir Koçi

E vështirë, gati i pamundur misioni për të veçuar tre filma nga muzeu filmik shqiptar. Subjektivizmi dhe emocioni mund të paragjykojë vlerësimin gjakftohtë të një kinemaje. Gjithsesi për të mos e refuzuar këtë pyetje provokative do të zgjidhja këto filma:
Para viteve ’90:
Rrugë të Bardha (1974) nga Viktor Gjika
Lulëkuqet mbi Mure (1976) & Në Shtëpinë tonë (1979) nga Dhimitër Anagnosti
Kapedani (1972) nga Fehmi Hoshafi & Muharrem Fejzo

Pas viteve ’90:
Parrullat (2001) nga Gjergj Xhuvani me skenar të Ylljet Aliçkaj
Dita zë fill (2017) nga Gentian Koçi
Kolonel Bunker (1996) nga Kujtim Çashku
Tirana viti 0 (2002) nga Fatmir Koçi